Brak finansowania na dokończenie budowy instalacji do pogłębionego przerobu ropy (ang. Residue Hydrocracking Unit; RCHU) może oznaczać ryzyko zamknięcia zakładu w Możejkach. Sytuacja spółki na Litwie jest jednak wielowymiarowa. Przedstawiamy pięć aspektów, które pozwolą uzyskać pełniejszy obraz.
Orlen Lietuva na liście przedsiębiorstw o znaczeniu strategicznym, czy można ją zamknąć?
AB Orlen Lietuva figuruje w litewskiej Ustawie o ochronie obiektów o znaczeniu dla bezpieczeństwa narodowego. Jej celem jest zapewnienie, aby obiekty, mienie i transakcje o znaczeniu dla bezpieczeństwa narodowego państwa były chronione przed wszelkimi czynnikami ryzyka mogącymi zagrażać interesom bezpieczeństwa narodowego. Procedura sprzedaży jest w niej uregulowana dość szczegółowo – nabywca chcący przejąć pakiet przekraczający 5 proc. akcji musiałby przejść weryfikację komisji ds. bezpieczeństwa.
Choć obowiązujące przepisy formalnie nie zakazują likwidacji Orlen Lietuva, tworzą jednocześnie mechanizm umożliwiający państwu interwencję i zapobieżenie utracie mienia o znaczeniu strategicznym, o ile zostanie to uznane za konieczne do ochrony interesów bezpieczeństwa narodowego.
- Ustawa Republiki Litewskiej o ochronie obiektów o znaczeniu dla bezpieczeństwa narodowego przewiduje istotny bezpiecznik: decyzja o likwidacji takiego przedsiębiorstwa lub zbyciu jego strategicznego majątku nie może zapaść z pominięciem państwa. Przed likwidacją, przeniesieniem kontroli nad akcjami czy sprzedażą majątku strategicznego państwu litewskiemu, reprezentowanemu przez rząd, musi przysługiwać prawo pierwokupu tego mienia - komentuje dla „Verslo Žinios” Evaldas Dūdonis, partner w kancelarii prawnej Sorainen.
Innymi słowy, gdyby rozważano likwidację Orlen Lietuva, Rząd miałby możliwość oceny interesów bezpieczeństwa narodowego i, w razie potrzeby, przejęcia przedsiębiorstwa, kontroli nad nim lub mienia istotnego dla bezpieczeństwa państwa.
W ramach jednego podmiotu prawnego można jednak połączyć kilka działalności, zatem Orlen Lietuva jako osoba prawna mogłaby funkcjonować nawet w razie podjęcia decyzji o wstrzymaniu pracy lub zamknięciu rafinerii w Możejkach. Zdaniem Dūdonisa ustawa pozwala jednak wnioskować, że w centrum uwagi państwa znajduje się nie tylko sama osoba prawna, lecz także prowadzona przez nią działalność istotna dla bezpieczeństwa narodowego oraz jej majątek strategiczny. Prawnik argumentuje, że zgodnie z prawem organom spółek objętych ustawą zabrania się podejmowania decyzji sprzecznych z jej celami.
- Po drugie, każde przedsiębiorstwo o znaczeniu dla bezpieczeństwa narodowego, a więc i Orlen Lietuva, ma obowiązek posiadać plan bezpieczeństwa identyfikujący majątek o znaczeniu strategicznym. Chociaż plany te nie są publikowane, nie mam wątpliwości, że w planie Orlen Lietuva figuruje rafineria ropy, wchodzące w jej skład instalacje i temu podobne elementy, a taki majątek może być zbywany wyłącznie na rzecz inwestorów odpowiadających interesom bezpieczeństwa narodowego. Do jego zniszczenia/demontażu może być wymagana zgoda Komisji i rządu — wskazuje prawnik.
Artykuł 16 ustawy wskazuje, że państwo ma prawo pierwokupu nie tylko samego przedsiębiorstwa o znaczeniu dla bezpieczeństwa narodowego, ale także należących do niego nieruchomości oraz instalacji i mienia strategicznego.
- Zatem choć państwo nie ma prawa zakazać wstrzymania produkcji wyłącznie z tego powodu, że fabryka ma znaczenie strategiczne, to jeśli zamknięcie zakładu wiązałoby się ze zbyciem, likwidacją mienia o znaczeniu dla bezpieczeństwa narodowego czy innymi działaniami mogącymi wpłynąć na interesy bezpieczeństwa państwa — a moim zdaniem zaprzestanie działalności rafinerii bez wątpienia by to obejmowało — państwo dysponowałoby istotnymi instrumentami prawnymi, by włączyć się w proces i w określonych przypadkach przejąć taki majątek lub zablokować jego zbycie — komentuje prawnik.
Czy prezes Orlenu wywiera na Litwę presję w sprawie podatku od nadzwyczajnych zysków?
Komentarz prezesa Orlenu w polskich mediach pojawił się w czasie, gdy na Litwie rozważane jest wprowadzenie podatku od nadzwyczajnych zysków (tzw. windfall tax) dla działających w kraju przedsiębiorstw energetycznych, a więc i dla samego Orlen Lietuva.
Zarówno przed tą wypowiedzią, jak i po niej brakowało jednoznacznego konsensusu wśród polityków — Taurimas Valys, minister finansów, mówił wcześniej, że taka decyzja mogłaby pogorszyć relacje litewsko-polskie, z kolei ośrodek prezydencki oczekiwał przedstawienia potencjalnej analizy kosztów i korzyści.
W środę Juozas Olekas, przewodniczący Sejmu, mówił w radiu Žinių radijas, że podatek na Litwie mógłby być niższy niż w Polsce. Polska wprowadziła niedawno podatek od nadzwyczajnych zysków spółek energetycznych, licząc na zasilenie budżetu kwotą około 940 mln euro. Kwestia ta była tego samego dnia omawiana także na posiedzeniu sejmowego Komitetu ds. Energetyki i Zrównoważonego Rozwoju.
Zarówno Lukas Savickas, minister energetyki, jak i Edvinas Grikšas, minister gospodarki i innowacji, potwierdzili dziennikarzom, że nie wykluczają, iż jest to reakcja polskiego koncernu na dyskusje wokół podatku od nadzwyczajnych zysków.
W czwartek premier Mindaugas Sinkevičius zaznaczył jednak, że rząd poinformował PKN Orlen o planach wprowadzenia podatku od nadzwyczajnych zysków — Polacy uprzedzili zaś rząd, że dodatkowa danina wpłynie na inwestycje koncernu w zakład.
- Mówiliśmy wprost, między wierszami i publicznie, że nie rezygnujemy z tematu podatku od nadzwyczajnych zysków. Zobowiązałem ministrów do przedstawienia propozycji rozwiązania, jak mogłoby ono wyglądać, ale tutaj musimy oczywiście spojrzeć bardzo obiektywnie — oświadczył M. Sinkevičius w Sejmie podczas czwartkowej godziny pytań do rządu.
„Słyszę wypowiedzi zarządu i przedstawicieli Orlenu. Jasne jest, że część tych słów to zapewne komunikaty prewencyjne. Tak je właśnie odczytuję: by może nie podnosić pewnych niewygodnych kwestii podatkowych, bo pojawiają się takie czy inne rozważania dotyczące relokacji [fabryki — BNS] lub realizacji projektów” — cytowała premiera agencja informacyjna BNS.
Litwa zobowiązała się wesprzeć projekt Orlenu ulgami o wartości do 54 mln euro — ile otrzymała spółka?
Polacy mogą mieć jednak pretensje do litewskiego rządu także z innego powodu — danej, lecz do dziś niezrealizowanej obietnicy.
Pomoc finansowa przy budowie RCHU była obiecywana jeszcze za czasów premierostwa Ingridy Šimonytė. Ówczesny minister energetyki Dainius Kreivys twierdził, że Litwa jest gotowa pomóc w modernizacji fabryki, wymaga to jednak zgody Komisji Europejskiej. Zgoda ta ostatecznie nadeszła, zmieniały się też władze, aż w marcu 2025 r. czterej ministrowie rządu Gintautasa Paluckasa podpisali memorandum, zgodnie z którym spółce można było przyznać wsparcie o wartości do 54 mln EUR. Obejmowało ono różne zachęty, na przykład ulgę w podatku dochodowym (CIT), rekompensaty pośrednich kosztów uprawnień do emisji czy inwestycje w infrastrukturę.
Wraz ze zmianami rządów mechanizm prawny przyznawania środków jednak utknął. Nad realizacją listu intencyjnego czuwa grupa robocza powołana przez rząd, lecz warunki przyznania wspomnianej pomocy wciąż nie zostały stworzone.
Budowa instalacji pogłębionego przerobu w Orlen Lietuva została rozpoczęta, ale nie ukończono jej z powodu upadłości głównego wykonawcy — firmy Petrofac. Według samej firmy z Możejek do zrobienia pozostało około 20 proc. prac. W momencie rozpoczynania budowy szacowano, że inwestycja pochłonie ponad 1 mld EUR. Jednak według źródeł polskiego serwisu biznesowego PAP Biznes na dokończenie pozostałych prac potrzeba jeszcze około 0,5 mld EUR.
M. Sinkevičius w zeszły czwartek częściowo potwierdził te liczby przed dziennikarzami:
„Podczas mojej wizyty w Możejkach powiedziano nam, że projekt kosztował już chyba ponad 800 mln EUR (...), i że prawdopodobna kwota potrzebna do dokończenia inwestycji, poza wydanymi już 800 czy 900 mln EUR, to zapotrzebowanie na kolejne nawet do 0,5 mld EUR” — cytuje premiera BNS.
Według informacji „Verslo Žinios” jeszcze w połowie października Orlen Lietuva prowadziła wstępne rozmowy z nowym generalnym wykonawcą z jednego z krajów UE, ale podpisów pod umową jak dotąd nie złożono.
Jaki los dla fabryki w Możejkach przewidywali dotychczas Polacy w swojej strategii?
Prezes Ireneusz Fąfara w wywiadzie dla polskich mediów stwierdził, że nowa instalacja przedłużyłaby funkcjonowanie zakładu w Możejkach o kolejnych kilkanaście lat. Europejska transformacja energetyczna z paliw kopalnych na odnawialne, choć napotyka przeszkody, postępuje, a Międzynarodowa Agencja Energetyczna (IEA) prognozuje, że globalny popyt na ropę osiągnie szczyt około 2030 r.
Z drugiej strony, jak wskazywała we wrześniu w rozmowie z „Verslo Žinios” Julia Ćwiek, kierownik projektów w Dziale Transformacji Strategicznej Orlenu, choć spółka inwestuje w odnawialne źródła i dywersyfikuje źródła przychodów, ropa i gaz będą dostarczane tak długo, jak długo odbiorcy będą ich potrzebować:
„Komisja Europejska rozumie obecnie transformację energetyczną nie tylko jako rozwój OZE i redukcję emisji zanieczyszczeń, ale również jako ograniczanie zależności od węglowodorów. My również to rozumiemy. Nadal korzystamy z węglowodorów, ponieważ potrzebuje ich społeczeństwo — nie jest łatwo zmienić nastawienie ludzi i skłonić ich do wyboru aut elektrycznych czy podobnych alternatyw. Musimy brać pod uwagę popyt. Nowe źródła energii traktujemy jednak jako dźwignię, która pomoże zmniejszyć zależność od węglowodorów, których nie jesteśmy w stanie wyprodukować w Europie” — mówiła rozmówczyni.
W 2025 r. Orlen zaprezentował strategię firmy, w której przewidział możliwość stopniowego przekształcania konwencjonalnych rafinerii w obiekty hybrydowe — produkujące zarówno tradycyjne paliwa kopalne, jak i biopaliwa. Spółka ze szczególną uwagą przygląda się potężnemu kompleksowi w Płocku, który może stać się wzorcem wyznaczającym kierunek rozwoju pozostałych zakładów rafineryjnych grupy.
W odniesieniu konkretnie do spółki w Możejkach instalacja pogłębionego przerobu ropy wskazywana jest jako kluczowy czynnik, mający pozwolić Orlen Lietuva znacząco poprawić wyniki operacyjne, sprostać silnej presji konkurencyjnej i zabezpieczyć perspektywy biznesowe.
Wśród nowych obszarów w Możejkach mogłyby znaleźć się rozwiązania z zakresu chemicznego recyklingu odpadów.
„Spółka analizuje obecnie różne technologie recyklingu chemicznego, takie jak piroliza czy gazyfikacja odpadów, dążąc do przetwarzania tworzyw sztucznych i innych odpadów metodami chemicznymi na skalę przemysłową. Jest to dla spółki obszar stosunkowo nowy, uznawany jednak za mający duży potencjał rozwojowy” — podano na stronie internetowej prezentującej strategię Orlenu.
W kręgu zainteresowań koncernu znajduje się również produkcja paliw syntetycznych oraz zielonego wodoru. Wskazuje się, że w przyszłości zakład mógłby zająć się produkcją paliw lotniczych, metanolu i amoniaku, a także hydrorafinowanego oleju roślinnego (HVO) oraz zrównoważonego paliwa lotniczego (SAF) z odpowiednich kategorii biomasy.
Czy samo Orlen Lietuva byłoby finansowo gotowe na dokończenie projektu?
Nie spekulując, czy Ireneusz Fąfara w swoim wywiadzie chciał wysłać sygnał między wierszami do litewskich władz, warto wziąć pod uwagę postawiony przez niego warunek: jeśli przedsiębiorstwo w Możejkach będzie w stanie zainwestować w projekt samodzielnie, bez wkładu spółki-matki, projekt mógłby być kontynuowany. Prezes Orlenu zaznaczył również, że dotychczasowa inwestycja, której łączna kwota wynosi około 5 mld EUR, już się nie zwróci, gdyż działalność operacyjna zakładu przynosi średnio 50 mln euro zysku rocznie.
Finanse spółki Orlen Lietuva prezentują się dość nierówno — o ile przychody wykazują systematyczny spadek od 2022 r., o tyle w pozycjach zysków (strat) niemal co roku plus przeplata się z minusem. Przykładowo w 2024 r. odnotowano ogromną stratę netto rzędu 687 mln EUR. Rok wcześniej wypracowano natomiast 300 mln EUR zysku.
W czwartek opublikowano wyniki całej międzynarodowej Grupy Orlen za trzeci kwartał — grupa wygenerowała 1,28 mld EUR zysku. Wyniki litewskiej spółki nie zostały w nich wyodrębnione. Podczas prezentacji wyników prezes Fąfara przedstawił jedynie slajd obrazujący dobre rezultaty zagranicznej sieci stacji paliw Orlenu (+86 proc. wzrostu przychodów na Litwie w porównaniu z sytuacją sprzed trzech lat).
Warto zauważyć, że spółka Orlen Lietuva, która wcześniej co kwartał publikowała sprawozdania finansowe na swojej stronie internetowej, w tym roku przestała to robić. Spółka ma obowiązek składać roczne raporty do Centrum Rejestrów (Registrų centras), lecz jej rok obrotowy jeszcze się nie zakończył.
Nawet jeśli obecny rok okazałby się rekordowo zyskowny, to w ocenie Tadasa Povilauskasa, ekonomisty banku SEB, sytuacji finansowej możejskiej rafinerii nie powinno się oceniać wyłącznie przez pryzmat tegorocznego niespodziewanego zysku:
„W ciągu ostatnich 20 lat zakład w Możejkach nie był dla koncernu obiektem generującym stale wysokie wyniki. Nie wykluczajmy, że za rok lub dwa lata sytuacja na rynku rafineryjnym znów zmieni się diametralnie na niekorzyść Orlenu” — powiedział analityk agencji BNS.
Nie tylko rafineria
Historia
*Przedsiębiorstwo zostało założone w 1972 r. jako rafineria nafty w Możejkach. Budowę ukończono w 1980 r. i w tym samym roku rozpoczęto przerób ropy.
*W 1999 r. 33 proc. akcji nabyła amerykańska spółka Williams International.
*W 2002 r. pakiet większościowy – 53,7 proc. akcji – przejął rosyjski koncern naftowy Jukos.
*W 2006 r., po upadku Jukosu, polski koncern naftowy PKN Orlen nabył 84,36 proc. akcji. W 2007 r. dokupił kolejne 5,66%, a w 2009 r. przejął pełne 100%.
*Po sfinalizowaniu pełnego przejęcia w 2009 r. nazwa przedsiębiorstwa została zmieniona z Mažeikių nafta na Orlen Lietuva.
Czym jest Orlen Lietuva
Spółka jest jednym z największych pracodawców w regionie – zatrudnia około 1 560 pracowników. Według danych Państwowej Inspekcji Podatkowej (VMI) AB Orlen Lietuva w 2025 r. wpłaciła do budżetu państwa niemal 415,6 mln EUR podatków.
Oprócz rafinerii ropy naftowej spółka zarządza również terminalem naftowym w Połądze (terminal Būtingė) oraz terminalem przeładunkowym w Maćkowie (Mockava) przy granicy litewsko-polskiej. Na Litwie utworzono także spółkę Orlen Baltics Retail, zarządzającą siecią stacji paliw.
Artykuł opublikowany za litewskim dziennikiem gospodarczym „Verslo Žinios” z Grupy Bonnier.