Są takie tygodnie, kiedy historia wyraźnie przyspiesza. Wydarzenia w odległych od siebie stolicach zaczynają układać się w jedną opowieść, a decyzje podejmowane podczas pozornie niezwiązanych spotkań okazują się częściami tej samej politycznej rozgrywki. W ostatnich dniach w Abu Zabi negocjowano zakończenie rosyjskiej wojny przeciw Ukrainie, w Moskwie Władimir Putin przyjmował amerykańskich wysłanników, w Dublinie europejscy przywódcy zabiegali o udział w rozmowach dotyczących przyszłości kontynentu, a w Waszyngtonie Donald Trump mierzył się z konsekwencjami wyborczej porażki. W tym samym czasie Władysław Kosiniak-Kamysz rozmawiał w Pentagonie o nowej amerykańskiej bazie w Polsce.
Łączy je pytanie, od którego może przez następne dziesięciolecia zależeć bezpieczeństwo Europy : czy zakończenie wojny w Ukrainie stanie się początkiem trwałego pokoju, czy ceną będzie przyznanie Rosji strefy wpływów na kontynencie?
Rosja chce zmienić zasady bezpieczeństwa Europy
W grudniu 2021 r., na dwa miesiące przed pełnoskalową inwazją, Rosja przedstawiła Stanom Zjednoczonym i NATO projekty porozumień o bezpieczeństwie. Domagała się wykluczenia dalszego rozszerzania Sojuszu oraz ograniczenia rozmieszczania wojsk w państwach, które przystąpiły do niego po 27 maja 1997 r. Polska weszła do NATO w 1999 r., państwa bałtyckie pięć lat później. Rosyjskie żądania oznaczałyby zatem stworzenie dwóch kategorii członków Sojuszu: korzystających z pełnych możliwości wspólnej obrony i tych, których bezpieczeństwo podlegałoby ograniczeniom uzgodnionym z Moskwą.
Nie trzeba przecież usuwać Polski z NATO, aby osłabić jej bezpieczeństwo. Wystarczy ograniczyć obecność wojsk sojuszniczych, utrudnić dostarczanie posiłków i rozbudowę infrastruktury obronnej. Artykuł piąty pozostanie w traktacie, ale jego wojskowa skuteczność może zostać ograniczona. Rosja uzyskałaby wówczas wpływ na decyzje państw, które świadomie wybrały przynależność do zachodniego systemu bezpieczeństwa.
Po niemal pięciu latach pełnoskalowej wojny Moskwa wraca do podobnych postulatów. Według niepotwierdzonych doniesień niemieckiego „Bilda” rosyjscy przedstawiciele mieli domagać się nawet wyjścia Finlandii z NATO, zakazu utrzymywania baz sojuszniczych w państwach bałtyckich oraz daleko idących ustępstw Ukrainy i Mołdawii. Nie znamy oficjalnego dokumentu zawierającego te propozycje ani ich rzeczywistego statusu negocjacyjnego. Charakterystyczna jest jednak ich zbieżność z rosyjskimi żądaniami sprzed inwazji.
Moskwa rozpoczęła wojnę, której deklarowanym celem było między innymi powstrzymanie rozszerzania NATO. Wojna przyniosła skutek odwrotny: do Sojuszu przystąpiły Finlandia i Szwecja. Teraz Kreml chciałby wykorzystać rozmowy pokojowe do odwrócenia części strategicznych konsekwencji własnej agresji. W ten sposób użycie siły mogłoby zostać nagrodzone politycznymi ustępstwami państw, które tej wojny nie wywołały.
Taki sposób myślenia pomaga zrozumieć skład delegacji uczestniczących w rozmowach w Abu Zabi 10 i 11 listopada. Na czele rosyjskiej stał Władimir Miedinski, były minister kultury i doradca Putina, jeden z głównych przedstawicieli kremlowskiej polityki historycznej. Towarzyszył mu Siergiej Riabkow, wiceminister spraw zagranicznych zajmujący się relacjami z Waszyngtonem i kontrolą zbrojeń, wcześniej zaangażowany w promowanie rosyjskich żądań z 2021 r. Obecni byli również Michaił Gałuzin, zajmujący się dyplomacją na obszarze postsowieckim, oraz przedstawiciele wywiadu wojskowego i Sztabu Generalnego, w tym szef GRU Igor Kostiukow.
Ukrainę reprezentowali między innymi Rustem Umierow, były minister obrony, Kyryło Budanow, wcześniej kierujący wywiadem wojskowym, dyplomata Serhij Kysłycia i Dawyd Arachamija, przewodniczący parlamentarnej frakcji Sługi Narodu. Po stronie amerykańskiej występowali Steve Witkoff i Jared Kushner, ludzie osobiście związani z Trumpem i mający bezpośredni dostęp do prezydenta. W procesie uczestniczył również generał Alexus Grynkewich, dowodzący amerykańskimi wojskami w Europie i siłami sojuszniczymi NATO na kontynencie.
Skład delegacji wskazywał, że rozmawiano o sprawach strategicznych. Rezultaty były jednak ograniczone. Nie ogłoszono zawieszenia broni ani rozwiązania sporu terytorialnego. Najbardziej konkretnym osiągnięciem stały się ustalenia dotyczące wymiany jeńców. Miedinski mówił natomiast o częściowym porozumieniu z Amerykanami w kwestiach europejskiego bezpieczeństwa. Nie wiadomo, co dokładnie miał na myśli. Nie ma też podstaw, aby uznać, że Waszyngton zaakceptował rosyjskie żądania. Samo rozszerzenie agendy negocjacji na bezpieczeństwo całego kontynentu jest jednak politycznie istotne.
Tym bardziej że rozmowom towarzyszyły kolejne rosyjskie ataki na ukraińską infrastrukturę. Moskwa negocjowała pokój, nie rezygnując z presji wojskowej. Nie jest to sprzeczność, jeżeli potraktujemy dyplomację i działania zbrojne jako dwa instrumenty realizacji tego samego celu.
Richard Nixon, który osobiście negocjował z radzieckimi przywódcami, zwrócił na to uwagę w wywiadzie udzielonym Frankowi Gannonowi w 1983 r. Uważał, że Zachód traktuje pokój jako cel, podczas gdy Moskwa podporządkowuje go osiągnięciu strategicznego zwycięstwa. Były amerykański prezydent nie wykluczał jednak trwałych porozumień ze Związkiem Radzieckim. Warunkiem było stworzenie sytuacji, w której ich przestrzeganie leżałoby w interesie obu stron.
Nixon mówił o innym ustroju i innej epoce, ale jego rozumowanie zachowuje wartość. Trwałego pokoju z Rosją nie zapewnią osobiste deklaracje Putina. Potrzebny jest układ, w którym kolejne użycie siły przestanie być dla Kremla opłacalne. Doświadczenie memorandum budapeszteńskiego z 1994 r., rosyjskiej aneksji Krymu dwadzieścia lat później oraz pełnoskalowej inwazji z 2022 r. dostarcza wystarczających powodów, aby tę zasadę traktować poważnie.
Nie jest też przypadkiem, że rosyjskie uzasadnienia ingerencji w sąsiednich państwach wykazują historyczną ciągłość. W XVIII wieku Petersburg wykorzystywał kwestię ochrony praw prawosławnych i protestanckich mieszkańców Rzeczypospolitej do wywierania politycznej presji. W czasach sowieckich interwencje tłumaczono obroną socjalizmu, współcześnie Kreml powołuje się na ochronę ludności rosyjskojęzycznej i zagrożenie ze strony NATO. Zmieniają się ideologie i okoliczności, ale powraca mechanizm przedstawiania ograniczania suwerenności sąsiadów jako konieczności zapewnienia bezpieczeństwa samej Rosji.
Trump po wyborczej porażce. Pięćdziesiąt dni, które mogą zmienić Europę
W obecnych negocjacjach szczególne znaczenie ma jednak nie tylko stanowisko Moskwy, lecz także polityczna sytuacja Waszyngtonu. Wybory do Kongresu z 3 listopada zakończyły się porażką Trumpa. Demokraci zdobyli większość w obu izbach, choć nowa kadencja rozpocznie się dopiero 3 stycznia 2027 r. Od soboty 14 listopada pozostaje do tego momentu pięćdziesiąt dni.
Przez te siedem tygodni Trump zachowuje pełnię kompetencji prezydenckich. Później będzie musiał współpracować z Kongresem kontrolowanym przez przeciwników, zdolnym do blokowania części jego inicjatyw, kontrolowania wydatków i prowadzenia parlamentarnych dochodzeń. Sam pozostanie jednak w Białym Domu do stycznia 2029 r. Przed nim ponad dwa lata politycznie osłabionej prezydentury, w amerykańskiej tradycji określanej mianem lame duck.
W polityce zagranicznej taka sytuacja nie musi oznaczać bezczynności. Trump wielokrotnie przedstawiał się jako przywódca zdolny kończyć wojny. Porozumienie z Rosją mogłoby stać się najważniejszym osiągnięciem jego drugiej kadencji, szczególnie po przegranych wyborach. Problem polega na tym, że Trump może zabiegać przede wszystkim o sukces dyplomatyczny, podczas gdy Putin o trwałą zmianę układu sił w Europie.
Wyobraźmy sobie zawieszenie broni połączone ze stopniowym łagodzeniem sankcji, ale pozbawione skutecznych gwarancji bezpieczeństwa dla Ukrainy. Waszyngton mógłby ogłosić zakończenie wojny, Rosja zyskałaby czas i środki na odbudowę potencjału wojskowego, a Europa pozostałaby z ryzykiem kolejnej agresji. To możliwy scenariusz, którego nie należy mylić z uzgodnionym już planem. Pokazuje jednak, jak różne mogą być interesy uczestników negocjacji.
Amerykańska baza w Polsce. Niemcy mogą mieć inne interesy
Z polskiego punktu widzenia jednym z najważniejszych testów amerykańskiej polityki będzie decyzja dotycząca stałej bazy wojskowej. 10 listopada Władysław Kosiniak-Kamysz rozmawiał o niej w Pentagonie z sekretarzem obrony Petem Hegsethem.
Amerykanie utrzymują już stały garnizon w Poznaniu, ale większość z około dziesięciu tysięcy żołnierzy USA obecnych w Polsce służy w systemie rotacyjnym. Nowa baza miałaby pomieścić około pięciu tysięcy wojskowych. Wraz z rodzinami i personelem pomocniczym przedsięwzięcie wymagałoby infrastruktury mogącej obsłużyć nawet dwadzieścia pięć tysięcy osób. Rozważane są lokalizacje między innymi w Bydgoszczy, Poznaniu, Szczecinie i Wrocławiu, a koszt projektu szacuje się na kilkanaście miliardów złotych.
Kosiniak-Kamysz przedstawił rozmowy z Hegsethem jako uzyskanie zielonego światła. Jednak amerykański dziennik wojskowy „Stars and Stripes” zwrócił uwagę, że oficjalny komunikat Pentagonu nie potwierdzał zgody na budowę bazy. Różnica między przychylną deklaracją a decyzją o rozmieszczeniu wojsk pozostaje istotna.
Według informacji przekazanych 12 listopada przez wiceminister obrony Magdalenę Sobkowiak-Czarnecką Trump ma zająć się propozycją 3 lub 4 grudnia. Nie oznacza to jeszcze, że właśnie wtedy zapadnie ostateczne rozstrzygnięcie.
Sprawa jest skomplikowana także ze względu na interesy Niemiec. Stany Zjednoczone prowadzą przegląd rozmieszczenia swoich sił w Europie. Jednym z rozważanych wariantów jest ograniczenie obecności części jednostek w Niemczech i ewentualne przesunięcie ich na wschodnią flankę NATO. Dla Berlina, od dziesięcioleci będącego jednym z najważniejszych ośrodków amerykańskiej infrastruktury wojskowej w Europie, oznaczałoby to zmianę dotychczasowej pozycji.
Według informacji uzyskanych przez PB od rozmówców zaznajomionych z dyskusjami prowadzonymi w Stanach Zjednoczonych polski projekt napotyka również opór związany z możliwością przesunięcia części amerykańskich sił z Niemiec do Polski. Rozmówcy wskazują na niechęć strony niemieckiej do ograniczania dotychczasowej obecności wojsk USA.
Decyzja o jej powstaniu ma znaczenie wykraczające poza wojskową infrastrukturę. Polska zabiega o zwiększenie stałej obecności Amerykanów w chwili, gdy Waszyngton negocjuje z Moskwą kwestie bezpieczeństwa europejskiego, a Rosja od lat domaga się ograniczenia obecności NATO na wschodniej flance. Nie wiemy, czy oba procesy zostaną powiązane, ale ich strategiczne znaczenie jest oczywiste.
Dublin. Europa upomina się o miejsce przy stole
Podobną wagę mają ustalenia zakończonych w piątek rozmów w Dublinie. Podczas szczytu Europejskiej Wspólnoty Politycznej i nieformalnego spotkania przywódców UE najważniejsze okazało się pytanie o udział Europy w negocjacjach dotyczących jej własnego bezpieczeństwa.
Przewodniczący Rady Europejskiej António Costa ogłosił, że europejską reprezentację mają tworzyć instytucje Unii oraz pięć państw: Wielka Brytania, Francja, Niemcy, Włochy i Polska. W proces ma być zaangażowane również NATO. Dla Warszawy to ważne ustalenie, choć samo miejsce przy stole nie przesądza o wpływie na końcowe porozumienie.
Kanclerz Niemiec Friedrich Merz podkreślał, że rozmowy o Ukrainie wymagają udziału Ukrainy, a rozmowy o Europie — Europejczyków. Szefowa unijnej dyplomacji Kaja Kallas ostrzegała przed rosyjską próbą rozszerzenia negocjacji pokojowych na cały system bezpieczeństwa kontynentu.
Europa stoi więc przed pytaniem, czy obroni zasady, które sama Rosja zaakceptowała w Karcie Bezpieczeństwa Europejskiego OBWE z 1999 r.: prawo państw do wyboru sojuszy i odrzucenie stref wpływów. Jeżeli zakończenie wojny w Ukrainie zostanie uzależnione od ograniczenia bezpieczeństwa innych państw, agresor otrzyma polityczną korzyść za samo zaprzestanie przemocy.
Ile będzie kosztować Polskę nowy porządek bezpieczeństwa?
Dla Polski miałoby to bardzo konkretną cenę.
Na 2026 r. zaplanowaliśmy wydatki obronne przekraczające dwieście miliardów złotych, czyli blisko pięć procent PKB. Jeżeli przyszłe porozumienie ograniczyłoby obecność NATO w naszym regionie, Polska mogłaby zostać zmuszona do finansowania dodatkowych zdolności wojskowych, rekompensujących osłabienie sojuszniczego odstraszania. Płacilibyśmy więc za modernizację własnej armii, a następnie za konsekwencje układu politycznego zmniejszającego jej wsparcie.
Drugi rachunek dotyczy Ukrainy. Według szacunków Banku Światowego, ukraińskiego rządu, Komisji Europejskiej i ONZ potrzeby odbudowy tego kraju sięgają niemal 588 mld dolarów w perspektywie dziesięciu lat. Odbudowa może stać się jednym z największych projektów gospodarczych Europy, ale tylko pod warunkiem, że nowe elektrownie, fabryki i połączenia transportowe nie będą stale zagrożone kolejnym rosyjskim atakiem.
Stabilna Ukraina oznaczałaby dla Polski rozwój handlu, infrastruktury i współpracy przemysłowej. Ukraina pozostawiona bez skutecznych gwarancji bezpieczeństwa utrwalałaby ryzyko wojskowe na naszej wschodniej granicy i związane z nim koszty.
Pozostają jeszcze sankcje oraz globalna rozgrywka gospodarcza. Rosja uzależniła się w ostatnich latach w większym stopniu od Chin, które kupują jej surowce i dostarczają produkty pomagające łagodzić skutki zachodnich ograniczeń. Poprawa relacji z Waszyngtonem nie musi oznaczać zerwania współpracy z Pekinem. Może natomiast zwiększyć swobodę strategiczną Kremla.
W warunkach napięć na Bliskim Wschodzie także rosyjskie surowce mogą stać się argumentem negocjacyjnym. Złagodzenie sankcji przyniosłoby Moskwie dodatkowe dochody, potencjalnie umożliwiając również odbudowę potencjału wojskowego. Dlatego gospodarcze ustępstwa powinny być uzależnione od sprawdzalnego wykonania zobowiązań pokojowych.
W tej rozgrywce Europa musi więc oceniać nie tylko warunki zawieszenia broni, lecz także to, jaki układ sił pozostanie po jego podpisaniu. Czy Ukraina zachowa możliwość obrony? Czy NATO będzie mogło skutecznie działać na całym swoim terytorium? Czy Rosja otrzyma korzyści gospodarcze, które zwiększą jej zdolność do ponownej agresji?
W 1831 r., po rosyjskim stłumieniu powstania listopadowego, w europejskiej debacie utrwaliła się formuła L'ordre règne à Varsovie — porządek panuje w Warszawie. Spokój oznaczał wówczas przywrócenie rosyjskiej kontroli nad polską stolicą. Dla części zachodniej dyplomacji był to koniec kryzysu, dla Polaków początek kolejnego okresu represji.
Dzisiaj znajdujemy się w zasadniczo innym położeniu. Polska należy do NATO i Unii Europejskiej, ma własną armię i uczestniczy w instytucjach współdecydujących o bezpieczeństwie kontynentu. Tamto historyczne doświadczenie przypomina jednak, że porządek międzynarodowy może służyć różnym celom. Jego stabilność nie przesądza jeszcze o tym, czy chroni suwerenność wszystkich uczestników.
Pokój można ogłosić na konferencji prasowej, podpisać dokument i przedstawić porozumienie jako historyczny sukces. Jego trwałość zostanie jednak sprawdzona dopiero wtedy, gdy jedna ze stron uzna, że złamanie zobowiązań mogłoby przynieść jej korzyści.
Właśnie dlatego stawką obecnych negocjacji jest coś więcej niż zakończenie jednej wojny. Chodzi o to, czy europejski porządek bezpieczeństwa pozostanie oparty na suwerenności państw i wspólnie przyjętych zasadach, czy ponownie zacznie odzwierciedlać przede wszystkim przewagę siły.
Polska zna już cenę tego drugiego rozwiązania. I ma wszelkie powody, aby nie zgodzić się na jego powrót.