Kościół, 72 miliony i grunty w Poznaniu. „Rzeczpospolita” ujawnia kulisy ugody
Poznańska parafia dzięki wojewodzie z PiS otrzymała największe w historii odszkodowanie za grunty zabrane w PRL. Gdy wystąpiła z roszczeniami, chciała 5 mln zł,
Poznańska parafia dzięki wojewodzie z PiS otrzymała największe w historii odszkodowanie za grunty zabrane w PRL. Gdy wystąpiła z roszczeniami, chciała 5 mln zł,
Sporne grunty to ponad 13 hektarów nad jeziorem Malta w Poznaniu. Gdy przejmowało je państwo, między 1945 r. a latami 60. ubiegłego wieku, znajdowały się tam łąki, pastwiska, obszary wodne. Potem powstały Jezioro Maltańskie, tor regatowy, kolejka „Maltanka”, Termy Maltańskie, Osiedle Młodych, Spółdzielnia Mieszkaniowa w Swarzędzu.
– To może być jedna z większych afer ostatniej dekady, jeśli nie największa – mówi nam prawnik z Warszawy. Ugodę w imieniu Skarbu Państwa w lutym 2017 r. podpisał ówczesny wojewoda wielkopolski Zbigniew Hoffmann z Parafią św. Jana Jerozolimskiego za Murami z Poznania. 72 mln zł rekompensaty to największe przyznane odszkodowanie w procesie cywilnym wytoczonym przez stronę kościelną za grunty zabrane po wojnie w Polsce. Parafia otrzymała ją nie na mocy prawomocnego wyroku sądowego, ale ugody parafii z wojewodą, który reprezentował Skarb Państwa. Została podpisana tuż przed prawomocnym wyrokiem.
Wtedy ogłoszono wielki sukces.
– W mojej ocenie to rozsądny kompromis. Po długich i trudnych negocjacjach została zawarta ugoda, która jest zgodna z interesem Skarbu Państwa. Skarb Państwa nie zapłaci znacznej kwoty odsetek, części kwoty głównej, a także kosztów procesu. Wieloletni spór można uznać za zakończony – chwalił się wojewoda wielkopolski, Zbigniew Hoffmann.
Akta sprawy, które „Rzeczpospolita” oglądała w sądzie, przeczą tej tezie. Ogromną kwotę 12 mln zł odsetek dla parafii wyliczono od momentu nieprawomocnego wyroku pierwszej instancji – nie utrzymałaby się ona w wyroku apelacyjnym, bo odsetki liczy się dopiero od dnia wyroku prawomocnego. Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa, która reprezentowała Skarb Państwa, podważała nie tylko sposób wyliczenia odszkodowania, ale nawet samo prawo parafii do jakiejkolwiek zapłaty za wywłaszczenie.
Czytaj więcej
Odszkodowanie było rekordowe, bo wyliczono je według wartości aktualnej gruntów.
„Rz” sprawdziła w aktach sprawy, jak do tego doszło.
10 października 2005 r. Proboszcz parafii ks. Kazimierz Królak pozywa Miasto Poznań, Agencję Nieruchomości Rolnych i Skarb Państwa, reprezentowany przez wojewodę wielkopolskiego. Żąda przywrócenia własności nieruchomości, które dziś mieszczą się m.in. przy ul. Warszawskiej i Świętojańskiej. Za nieuwzględnienie zwrotu domaga się odszkodowania w niewielkiej wysokości 4 mln 866 tys. zł, bo, jak pisze, „stosownym odszkodowaniem będzie kwota 100 zł za 1 mkw gruntu”.
Parafia już w maju 1990 r. zażądała odszkodowania od Komisji Majątkowej, która działała wtedy przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. To ta Komisja zajmowała się kościelnymi reprywatyzacjami – pod warunkiem, że podmiot kościelny zgłosi się do 1992 r. Podpisano wtedy umowę, na mocy której parafia zrzekła się wszelkich roszczeń od państwa. Ale nie weszła ona w życie – parafia nie miała zgody Watykanu.
Na gruntach parafii, jak wyliczył ksiądz Królak, znajdowały się:
* zabytkowy kościół z przełomu XI i XII w.,
* cmentarzysko (to zostały zwrócone w 2000 r. decyzją Komisji Majątkowej),
* teren zajęty przez tor regatowy i znacjonalizowany w latach 60.,
* ogródki „Wolność” z czasów Wielkiego Kryzysu Gospodarczego,
* Park Świętojański,
* część działek dzierżawionych przez MPK dla kolejki „Maltanka”,
* teren pod Jezioro Maltańskie.
Ksiądz Królak napisał, że parafia ma niewielkie dochody: nie posiada samochodu, akcji czy obligacji, a z ofiar wiernych wpływy są niewielkie: zaledwie 2,5–3 tys. zł.
Akta sądowe pokazują, że różne części ogromnego majątku parafii świętego Jana Jerozolimskiego za Murami znajdujące się w centrum Poznania przejmowano do lat 60. Powstały tam m.in. Osiedle Młodych i Spółdzielnia Mieszkaniowa w Swarzędzu. „Opisane tereny w momencie przejęcia stanowiły w przeważającej części łąki, pastwiska, wody, tereny zielone. Wobec faktu, iż były to grunty rolne, zwrot powinien nastąpić z zasobu AWR SP (dziś Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa – red.)” – wskazywała w pozwie parafia.
Czytaj więcej
Sprawdziliśmy. W 2005 r. średnia cena hektara ziemi rolnej w Wielkopolsce wynosiła około 8,3 tys. zł, dziesięć lat później – już ponad 53 tys. zł. Ale gruntów nie wyceniono jako rolnych, ale budowlane i inwestycyjne. Zgodnie z obecną ich funkcją.
Rusza proces cywilny o zwrot gruntów lub odszkodowanie za wywłaszczenie. Trwa ponad dziesięć lat. Sąd bezskutecznie domaga się od miasta wskazania działek zamiennych. Parafii należy się odszkodowanie reprywatyzacyjne, wątpliwości budzi jedynie, jak je sprawiedliwie wyliczyć.
Po kilku latach sprawa nie toczy się już o 5 mln zł, ale o 98 mln zł – na taką kwotę pełnomocnik parafii rozszerza powództwo o zapłatę odszkodowania. Wartość utraconych nieruchomości gruntowych szacuje powołany przez sąd pierwszy biegły. Chodzi o 13,829 hektarów. Wycenia je na 75 mln 382 tys. zł.
Na tej podstawie poznański sąd w 2011 r. wydaje pierwszy wyrok, nieprawomocny: przyznaje odszkodowanie w tej wysokości. Wyrok zostaje uchylony, sąd apelacyjny zwraca sprawę do sądu pierwszej instancji.
W styczniu 2015 r. zapada ponowny wyrok – znów odszkodowanie, tym razem już w wysokości 77 mln 194 tys. i 300 zł. Wydaje go sędzia Anna Łosik. Sąd bazuje na operacie biegłego geodety dr Bogdana Husiara.
Ten wyrok jest kluczowy, będzie bowiem podstawą ugody wojewody i strony kościelnej podpisanej półtora roku później. Sędzia zasądza także odsetki od astronomicznej kwoty od dnia wyroku.
Art. 130 ustawy o gospodarce nieruchomościami mówi: wysokość odszkodowania ustala się według stanu, przeznaczenia i wartości nieruchomości w momencie wywłaszczenia. Czytając ustawę wprost, odszkodowanie za „pastwiska, łąki” tej parafii byłoby zaledwie kilkumilionowe.
Tyle tylko, że dla sądu kluczowe było rozporządzenie do tej ustawy. Chodzi o §52 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego „na potrzeby regulacji spraw majątkowych kościelnych osób prawnych i związków wyznaniowych”. Zapis jest korzystny dla Kościoła. Z dnia wywłaszczenia oblicza się jedynie stan nieruchomości, ale ceny i przeznaczenie – z chwili wyceny. Brzmi tak: „Przy określaniu wartości nieruchomości dla ustalenia odszkodowania, stan nieruchomości przyjmuje się z dnia utraty praw własności przez kościelną osobę prawną, a ceny i przeznaczenie nieruchomości – z dnia ustalenia odszkodowania”.
Stan nieruchomości (co znajduje się na gruncie) ustala się na podstawie dokumentów (księgi wieczyste, ewidencja gruntów i budynków, plany zagospodarowania, uzbrojenie) oraz oględzin. W przypadku gruntów tej parafii, w 2015 r. był diametralnie inny niż w latach 60. ubiegłego wieku. Dzięki państwowym i miejskim inwestycjom to jedne z najdroższych terenów w Poznaniu.
Czytaj więcej
Operat dr Husiara, który wycenia poznańskie grunty parafii, określa aktualny stan wartości rynkowych wywłaszczonych działek „w stanie na dzień utraty praw Powoda oraz w aktualnym stanie w wyniku dokonanych przekształceń”.
Opinię biegłego podważa Magdalena Woźniak, radca prawny Agencji Nieruchomości Rolnych w Poznaniu. Zarzuca, że została sporządzona niezgodnie z zasadami wyceny i zawiera błędy rachunkowe. Wnioskuje o jej odrzucenie. Pisze: „Biegły powołuje się na stan nieruchomości z dnia utraty praw własności przez kościelną osobę prawną, w związku z powyższym niezrozumiałe jest, dlaczego przeznaczenie nieruchomości wywłaszczonych przyjęto na dzień 23 sierpnia 2014 r.”. Woźniak podkreśla, że to uchybienie ma istotny wpływ na wartość nieruchomości. Kiedy wywłaszczano parafię z gruntów, były one w większości łąkami, pastwiskami o niskiej wartości.
– Moją opinię zaakceptował sąd – mówi dziś „Rz” dr Bogdan Husiar. Podkreśla, że taki sposób oszacowania – z rozporządzenia z 2004 r. – w postanowieniu wyznaczył mu sąd. – Dla gruntów kościelnych wyceniać w wartości obecnego przeznaczenia – dodaje.
– Jeśli te grunty w czasie ich wywłaszczenia były np. gruntami rolnymi czy peryferyjnymi o niskim zurbanizowaniu, wartość należnego odszkodowania nie wyniosłaby 72 mln zł. Według mojej wiedzy nie przekraczałaby kilkunastu milionów złotych – komentuje nam jeden z prawników. I podkreśla: – Nadające obecnie tym terenom wysoką wartość takie obiekty, jak kolej wąskotorowa, kemping Malta, bloki mieszkalne czy Termy Maltańskie, powstały już po wywłaszczeniu gruntów i obecnie zawyżają cenę gruntów w porównaniu do stanu z chwili wywłaszczenia. Co więcej, od chwili wywłaszczenia, zarówno tereny wywłaszczone, jak i okoliczne zostały mocno zurbanizowane, co podnosi ich wartość.
Mikołaj Drozdowicz, radca prawny i jeden z trzech pełnomocników parafii, w piśmie do sądu wyłuszcza ideę odszkodowania dla kościołów: „Przywrócenie własności nie oznacza bowiem powrotu do sytuacji z daty upaństwowienia nieruchomości, lecz konstytutywne przyznanie kościelnej osobie prawnej nieruchomości z uwzględnieniem jej aktualnego przeznaczenia”. Przekonuje, że należy brać pod uwagę wyłącznie przeznaczenie gruntów i ich wartość na dzień wyrokowania.
Czytaj więcej
Taki punkt widzenia przyjmuje w uzasadnieniu wyroku sędzia Anna Łosik. Uznaje, że metodologia operatu dr. Husiara jest właściwa. Sędzia Łosik dowodzi, że, gdyby zwrócono dziś grunty parafii, to otrzymałaby je z obowiązującym przeznaczeniem. Stąd, jej zdaniem, płynie wniosek, że „przyznawane odszkodowanie musi być adekwatne do rynkowej wartości nieruchomości zgodnej z jej aktualnym przeznaczeniem”. I zasądza rekordowe odszkodowanie.
45-stronicową apelację od wyroku składa Marek Jaślikowski, radca Prokuratorii Generalnej RP, reprezentujący wojewodę wielkopolskiego Zbigniewa Hoffmana. Najważniejsze zarzuty dotyczą przyjęcia przez biegłego niewłaściwego momentu oceny przeznaczenia nieruchomości.
W apelacji (nosi datę luty 2015 r.) miażdży argumentację sądu. Wskazuje na naruszenie przepisów, m.in. podnosi, iż sąd „zasądził odszkodowanie z uwzględnieniem ich wartości obecnego przeznaczenia”. Wskazuje, że rozporządzenie z 2004 r. jest niekonstytucyjne (sąd może skierować wniosek do Trybunału Konstytucyjnego, by to ocenić). Nie tylko podważa sposób wyliczenia szkody, ale w ogóle błędną ocenę roszczeń parafii. Wskazuje, że roszczenia kościoła mają charakter reprywatyzacyjny, a nie odszkodowawczy. A rekompensata to 20 proc. wartości nieruchomości. „Kościelnym osobom prawnym nie przysługują roszczenia o naprawienie szkody rozumianej jako szkoda rzeczywista i utracone korzyści” – pisze radca Jaślikowski. Co więcej, uważa, iż parafii z Poznania nic się nie należy, bo jej roszczenia wygasły 31 grudnia 1992 r., przed Komisją Majątkową (parafia rzeczywiście podpisała ugodę z Komisją, ale nie weszła ona w życie, bo nie miała zgody Watykanu), i z tego tytułu nie może ich dochodzić w postępowaniu przed sądami.
Sprawa o odszkodowanie z apelacją Jaślikowskiego trafia do Sądu Apelacyjnego w Poznaniu. Przez rok i dziewięć miesięcy nic się nie dzieje. Aż do 9 listopada 2016 r., gdy mec. Drozdowicz prosi sąd o przyspieszenie rozpatrywania apelacji. Podnosi argument, że sprawa toczy się już od dziesięciu lat, a gdyby przyjąć wniosek do Komisji Majątkowej – od 25 lat. Sędzia uwzględnia wniosek i wyznacza termin rozprawy na 10 stycznia 2017 r. Prawomocny wyrok ma wydać 23 stycznia sędzia Krzysztof Józefowicz.
W kraju od ponad roku rządzi PiS, wojewodą jest Zbigniew Hoffmann, związany z partią od czasów Porozumienia Centrum, były radny wojewódzki, późniejszy minister w rządzie Mateusza Morawieckiego.
Czytaj więcej
Dziesięć dni po złożeniu prośby prawnika parafii o przyspieszenie sprawy, radca Drozdowicz wnosi o odroczenie wydania wyroku. O tym, że strony planują ugodę, świadczy pismo drugiego pełnomocnika parafii, mec. Jarosława Lorenca, który „w związku z planowanym zawarciem ugody” prosi sąd o zasądzenie połowy opłat sądowych dla parafii (zapłaciła 100 tys. zł za złożenie pozwu i ma zapłacić kolejne 200 tys. zł za apelację).
W sądowych aktach znajduje się także pismo z Watykanu z datą 3 stycznia 2017 r., podpisane przez kardynała Beniamino Stella, wydającego pozwolenie dla arcybiskupa Stanisława Gądeckiego na rezygnację z ponad 12 mln zł odsetek od wyroku pierwszej instancji (tyle nazbierało się od stycznia 2015 r.) oraz kwoty głównej rekompensaty (ponad 5 mln zł, o które parafia wystąpiła w 2005 r.).
Arcybiskup Gądecki zapewnia, że „w ramach rekompensaty uznanej przez Skarb Państwa, parafia otrzyma kwotę 72 mln zł (18 mln euro). Spór trwa już 25 lat, parafia otrzyma zwrot ok. 96–99 proc. wartości utraconego mienia, biorąc pod uwagę aktualną wartość utraconego mienia” – czytamy w piśmie. Z niego dowiadujemy się, że treść ugody była znana już 23 grudnia 2016 r. (to data pisma arcybiskupa Gądeckiego do Watykanu): „Uzyskanie rekompensaty pomoże stworzyć solidną podstawę finansową dla dalszych działań miłosierdzia i opieki duszpasterskiej, dla rozwoju świętej architektury i ochrony zabytków kościoła w ramach Archidiecezji Poznańskiej” – podkreśla arcybiskup Gądecki.
Ugoda między parafią a wojewodą wielkopolskim Zbigniewem Hoffmannem zostaje podpisana 2 lutego 2017 r. Wojewoda uznaje roszczenia parafii w wysokości 72 mln zł i musi wpłacić całą kwotę do 28 lutego. Parafia zrzeka się 12 mln zł odsetek oraz ponad 5 mln zł kwoty głównej – wojewoda podaje to jako koronny argument przemawiający za ugodą bez wyroku.
Poznańska „Wyborcza” chwali decyzję. „Jego (wojewody – red.) sukcesem jest rezygnacja parafii z ponad 12 mln zł odsetek, które narosły w ostatnich dwóch latach, od chwili wydania nieprawomocnego wyroku. Gdyby nie ugoda, sąd prawdopodobnie nakazałby wojewodzie zapłacić te odsetki” – pisała poznańska „GW”.
Dziś wiemy, że to nieprawda. Odsetki z tytułu odszkodowania liczy się bowiem od wyroku prawomocnego, który nigdy nie zapadł ze względu na ugodę. Mówi o tym m.in. wyrok sądu apelacyjnego w Krakowie z 2021 r. w podobnej sprawie kościelnej.
Jeden z naszych rozmówców stawia tezę, że Kościół bał się porażki nie w poznańskiej apelacji, ale w Sądzie Najwyższym, który mógłby ściąć wysokość odszkodowania – Prokuratoria Generalna RP składała bowiem kasację do wszystkich spraw o kościelne odszkodowanie. Jednak wiele z nich przegrywała.
Czytaj więcej
Krakowscy cystersi zrywają interesy z Markiem P. i składają przeciw niemu pozwy. Wcześniej zrobiły to norbertanki
W sądowych aktach nie ma dokumentów dotyczących tej ugody. Kto był jej inicjatorem? Jak uzasadniano jej podpisanie?
Radca Marek Jaślikowski odsyła nas do rzeczniczki. „Decyzję o zawarciu ugody podejmuje podmiot zastępowany przez Prokuratorię (wojewoda – red.), a nie Prokuratoria, która działa w charakterze pełnomocnika procesowego Skarbu Państwa” – odpisuje „Rz” Agnieszka Kilanowska-Świerczyńska, rzeczniczka Prokuratorii Generalnej RP. Odpowiedź z Wielkopolskiego Urzędu Wojewódzkiego potwierdza, że Prokuratoria Generalna nie brała udziału w negocjacjach ugody.
„Ugoda ws. gruntów nad jeziorem Malta w Poznaniu została zaproponowana przez powodową Parafię Rzymskokatolicką pw. Św. Jana Jerozolimskiego za Murami, reprezentowaną przez pełnomocnika, radcę prawnego Mikołaja Drozdowicza w rozmowach prowadzonych w trybie roboczym. (...) Decyzja o zawarciu ugody sądowej należała do ówczesnego Wojewody Wielkopolskiego, Zbigniewa Hoffmanna, który podpisał uzgodnienia poczynione na spotkaniu 26 stycznia 2017 r. (...) Kwota ugody została wypłacona 28 lutego 2017 r. na konto pełnomocnika Parafii” – odpowiada na nasze pytania Nina Swarcewicz, rzeczniczka obecnej wojewody wielkopolskiej Agaty Sobczyk.
Mikołaj Drozdowicz w rozmowie z „Rz” podkreśla, że sprawa o odszkodowanie dla tej parafii była prowadzona w sposób transparentny przez sąd. – Nie było żadnych wątpliwości, że jej się ono należało w tej wysokości. Wysokość kwoty ustalił biegły sądowy w opinii. Ugoda była jej konsekwencją – dodaje. Zgadza się, że dziś orzecznictwo jest takie, iż odsetki od odszkodowania przyznaje się dopiero od prawomocnego wyroku. A więc 12 mln odsetek, które miały być „zyskiem” Skarbu Państwa, nie utrzymałyby się w sądzie wyższej instancji. Jednak w 2017 r. – jak dodaje – nie było jeszcze utrwalonej linii orzeczniczej, więc pozostawała niepewność co do sposobu rozstrzygnięcia i „skłaniało to strony do zawarcia ugody”.
Nina Swarcewicz, rzeczniczka obecnej wojewody wielkopolskiej Agaty Sobczyk
Jego zdaniem sposób obliczenia wartości odszkodowania w procesie sądowym, a więc według obecnego przeznaczenia gruntów, „jest prawidłowy, co wynika wprost z litery prawa i o czym świadczą wyroki w wielu sprawach, które z ramienia Kościoła prowadził”. – Skarb Państwa więc ani nie stracił, ani nie zyskał na tej ugodzie. Jedyne natomiast, co zyskała parafia, to czas. Po 12 latach udało się zakończyć sprawę w sądzie – mówi.
Do Zbigniewa Hoffmanna, dziś posła PiS, wysyłamy pytania na adres sejmowy. Pytamy, dlaczego podpisał ugodę, nie czekając na prawomocny wyrok i z czyjej to było inicjatywy. Nie uzyskaliśmy odpowiedzi, a kiedy do niego dzwonimy – grozi nam sądem. – Zalecam ostrożność procesową przy pisaniu tego artykułu i podawania nieprawdy – przestrzega. Uznaje pytania „Rzeczpospolitej” za intencjonalne i z tezą. Mimo iż podaliśmy, że zapoznaliśmy się z aktami sprawy w sądzie, zarzuca nam brak wiedzy. Nie odpowiedział, czy odniesie się na piśmie do naszych pytań.
Czytaj więcej
Poznańska archidiecezja obiecała, że pieniądze z odszkodowania, które otrzymała w ramach ugody, pójdą m.in. na uruchomienie Chrześcijańskiego Centrum Edukacji i Rozwoju w Swadzimiu pod Poznaniem. Zapowiadany „ośrodek integracji, edukacji i formacji chrześcijańskiej” nie został zbudowany. Jak ujawniła niedawno „Wyborcza”, mieści się tam hotel z restauracją. Prowadzi ją hotelarska spółka archidiecezji, bez udziału parafii, która dostała odszkodowanie.
Texto de Rzeczpospolita tal como lo publicó, leído de su página y mostrado aquí con el formato de El Autómata. El original, en rp.pl · Volver a la noticia de El Autómata
Rzeczpospolita solo muestra el principio de este artículo. Sigue en rp.pl